Mayelana umbhaliUJavier Garcia-Martinez unguMqondisi we-Molecular Nanotechnology Lab eNyuvesi yase-Alicante, eSpain, owayenguMongameli we- I-International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)), Futhi I-ISC Fellow.
Njengomkhakha osebenzisana nabantu ngqo - ngezinto esizisebenzisayo, imithi esiyithathayo, amandla esiwagcinayo, kanye nezinhlelo zezolimo ezondla umhlaba - ikhemistri yakha umphakathi ngezindlela ezijulile, futhi okubaluleke kakhulu, ezibonakalayo. Ngenxa yalesi sizathu, ukuziphatha okunesibopho kukhemistri akuyona nje into efanelekile yobungcweti, kodwa kuyinto eguquguqukayo enkulu ekwethembeni komphakathi ekusebenzeni kwesayensi.
Lokhu kuphuthuma kuhambisana eduze nomsebenzi we-International Science Council (ISC), ohlela isayensi njengento enhle yomphakathi emhlabeni jikeleleI-ISC ikhuthaza inkululeko yesayensi, ubuqotho, ukulingana, kanye nomthwalo wemfanelo, kanye IKomidi Lenkululeko Nokuzibophezela Kwesayensi (CFRS) isebenza ukuqinisekisa ukuthi izindawo zocwaningo zinokuziphatha okuhle, ziyabandakanya wonke umuntu, futhi ziyaphendula. Ukuthuthukiswa kwezinhlaka ezifana ne-IUPAC Izimiso Eziqondisayo Zekhemistri Enomthwalo Wemfanelo, ihlanganisa lezi zibopho ezifanayo futhi inikeza isisekelo sokuqinisa ukwethembana phakathi kwekhemistri nomphakathi.
NgoJulayi, i-IUPAC yethule isethi ye Izimiso Eziqondisayo Zekhemistri Enesibopho (Isithombe 1), okuhloswe ngaso ukufaka ukusimama, ukucaca, ukuzindla ngokuziphatha, ukuphepha, kanye nokubandakanya ocwaningweni lwamakhemikhali, emfundweni, kanye nasekusunguleni izinto ezintsha. Lezi akuzona izimiso ezibekiwe; kunalokho, zihlose ukukhuthaza ingxoxo ehlanganyelwe kanye nokuzindla ngokuziphatha kuzo zonke izikhungo zemfundo ephakeme, embonini, kuhulumeni, kanye nasemfundweni. Ngokungafani nezindlela ezigxila kancane emiphumeleni yemvelo, izimiso Eziqondisayo zandisa ububanzi bomthwalo wemfanelo ukuze zifake ukuphindaphindwa, ubuqotho bedatha, ukuhlukahluka, ukuqwashisa ngamasiko, ukuphepha, kanye nokuxhumana okunomthwalo wemfanelo.
Umfanekiso we-1. Isithombe esidalwe yi-King's Centre for Visualization in Science futhi sasetshenziswa ngemvume evela ku- Peter Mahaffy, uMqondisi we-KCVS.
Lo mbono obanzi ubonisa ukugcizelela kwe-ISC ekuxhumekeni okujulile phakathi kwesayensi nomphakathi. Ukwethemba isayensi akuveli kuphela emasu okuxhumana komphakathi; kuncike ekutheni isayensi isetshenziswa kanjani, yabelwana ngayo, futhi isetshenziswa kanjani.
1. Vikela ubuqotho bocwaningo.
Ukuzijwayeza okunesibopho kuqala ngokuqina kanye nokusobala. Osokhemisi kumele bachaze ngokucacile lokho ubufakazi babo obukusekelayo, bahlukanise idatha ekucabangeni, futhi bavume ukungaqiniseki. Ubuqotho budinga ukubuyekezwa okuqinile kontanga, izindlela ezisobala, ukuphathwa kwedatha okufanele, kanye nokuthobeka kwengqondo. Njengoba i-ISC igcizelela, inkululeko yesayensi ayihlukani nomthwalo wemfanelo; ukwethembeka kutholakala ngokwethembeka, hhayi ngegunya.
2. Khuthaza ukubandakanywa kanye nokwandisa ukuhlanganyela.
Ukuqonda kwesayensi kuyajula uma kuhlanganisa imibono eyahlukene. Amalabhorethri, amanyuvesi, kanye nezimboni kufanele zakhe ukubambisana nemiphakathi, izikole, kanye nezinhlangano zasendaweni. Ukuzibandakanya okunjalo kunciphisa umuzwa webanga phakathi komphakathi nezikhungo zesayensi. I-ISC nayo iqinisekisa ukuthi isayensi iyinsiza yomhlaba wonke futhi ehlanganyelwe, eqiniswa ukuvuleleka kanye nokufinyeleleka.
3. Khonza njengabadayisi bobufakazi abathembekile.
Osokhemisi baletha ngokungenakugwenywa ubuchwepheshe kanye nezindinganiso emsebenzini wabo, kodwa kumele babike ubufakazi ngokwethembeka. Lokhu kudinga ukuvuma ukungaqiniseki, ukumelana nokweqisa, nokuhlukanisa ngokucacile imiphumela yobufakazi ekuchazeni. Izimiso Eziqondisayo zigcizelela ukuphindaphindwa, ukubika okusobala, ukuxhumana kokuziphatha, kanye nokuphepha njengemithwalo yemfanelo ebalulekile, ukuqinisekisa ukuthi isayensi ihlala izimele futhi iphendula ngasikhathi sinye.
4. Yenza ulwazi lutholakale kalula.
Ucwaningo lubalulekile kuphela uma lungaqondwa futhi lusetshenziswe. I-Chemistry isekela izinhlelo zamandla, ezempilo, ezokukhiqiza, ingqalasizinda, kanye nezolimo. Ngokushicilela ngezindlela ezifinyeleleka kalula, ukukhuthaza idatha evulekile, ukubambisana kuyo yonke imikhakha, kanye nokuxhumana nabafundisi, osokhemisi baqinisekisa ukuthi ulwazi luzuzisa ochwepheshe, abasunguli bezinto ezintsha kanye nemiphakathi. I-ISC imemezela ukufinyelela kwisayensi njengelungelo lomuntu: umthwalo wemfanelo wangempela udinga ukuhlanganyela okulinganayo kanye nenzuzo.
Ikhemistri ethembekile ayincikile nje kuphela ezindinganisweni zobungcweti kodwa futhi nasekuqeqeshweni kwamakhemikhali. Ukucabanga ngokuziphatha, ukucaca, ukuqwashisa ngezingozi, kanye nemiphumela yomphakathi kumele kufundiswe kanye nokuhlanganiswa, ukuhlaziywa, kanye nomklamo wokuhlola. Ngenxa yalesi sizathu, isigaba esilandelayo seMigomo Eqondisayo sigxile ekusetshenzisweni kwezemfundo. I-IUPAC isebenza nabashicileli nabafundisi ukufaka lezi zimiso ezincwadini, emabhukwini elebhu, nasezintweni zokufunda ukuze abafundi bafunde hhayi nje kuphela ukuthi bangakhiqiza kanjani idatha kodwa nokuthi bangahlola kanjani imiphumela, baxhumane ngendlela efanele, futhi bahlanganyele nezidingo zomphakathi. Isibalo 2 sibonisa indlela yokuhlanganisa IMigomo Eqondisayo yeKhemistri Ethembekile emfundweni yamakhemikhali.
Umfanekiso we-2. Umjikelezo ophakanyisiwe wokuhlanganisa Izimiso Eziqondisayo Zekhemistri Enesibopho emfundweni yekhemistri. Kukhiqizwe kabusha kusuka ku-J. Chem. Educ. 2025, 102, 11, 4661–4665.
Lolu hlelo lungowomhlaba wonke. Njengoba luthuthukiswe ngokubambisana iminyaka engaphezu kwemibili, izimiso Eziqondisayo zethulwe ezinkundleni ezinkulu ezihlanganisa i-IUPAC World Chemistry Congress, i-International Congress on Chemistry Education, kanye ne-PacifiChem. Zihunyushwa ngezilimi eziningi futhi zisatshalaliswa ngemiphakathi yamakhemikhali kazwelonke, okugcizelela inkolelo efanayo yokuthi umkhuba oqotho akumelwe ulinganiselwe ngokwendawo noma ngamasiko.
I-chemistry ethembekile iyaqaphela ukuthi intuthuko yesayensi ayinakuhlukaniswa nokuziphatha okuhle. Idinga ukwakheka okusimeme, imikhuba yelabhorethri ephephile, ukubika okunembile nokusobala, kanye nokubandakanywa okukhulu. Ikhuthaza imboni ukuthi yamukele amasu okusungula izinto ezintsha isikhathi eside futhi isekela othisha ekuphatheni umthwalo wemfanelo njengekhono eliyinhloko lesayensi, hhayi ingxoxo yokuzikhethela.
Uma isayensi izosebenzela umphakathi, njengoba i-ISC isho, ikhemistri kumele inikele hhayi nje kuphela ekuthuthukisweni kwezobuchwepheshe kodwa futhi nasekuthembekeni komphakathi. Uma isetshenziswa ngokuzibophezela, ikhemistri ingathuthukisa amandla ahlanzekile, ukuphathwa kwemvelo, ukunakekelwa kwempilo okulinganayo, kanye nobuchwepheshe obuguqulayo obuthuthukisa ikhwalithi yokuphila. Ngakho-ke, Izimiso Eziqondisayo ze-IUPAC zingaphezu nje kombhalo: ziyisimemo sokuqinisekisa ukuthi ikhemistri, njengezinye isayensi, iyaqhubeka nokusebenzela isintu ngobuqotho, ngokuvuleleka, nangesithunzi.
Disclaimer: Ulwazi, imibono nezincomo ezivezwa kumabhulogi ethu ezivakashi ezabantu ngabanye, futhi azibonisi izindinganiso nezinkolelo zoMkhandlu Wesayensi Wamazwe Ngamazwe.
Photo by Lokhu kuyi-Engineering on Unsplash