bhalisela

Isifinyezo Sesayensi Evulekile: Ukushumeka izikhuthazo Zesayensi Evulekile ezinhlelweni zocwaningo

Kulolu daba, siveza uhlelo oluvela kwi-Research Data Alliance's Sharing Rewards and Credit Interest Group mayelana nokuqashelwa kwemikhuba yesayensi evulekile ekuhlolweni kocwaningo.

Mayelana nababhali: Lesi sihloko silungiselelwe amalungu e-SHARC (Sharing Rewards and Credit) Interest Group, iqembu elihlanganisa imikhakha eyahlukene ngaphakathi kwe-Research Data Alliance (RDA). I-RDA, eyasungulwa ngo-2013, iyisinyathelo somhlaba wonke, esiholwa ngumphakathi esakha ingqalasizinda yezenhlalo neyobuchwepheshe ukuze kuvunyelwe ukwabelana ngedatha evulekile kuzo zonke izigaba nemingcele. Iqembu le-SHARC elihlanganisa imikhakha ehlukahlukene ligxile ekuthuthukiseni indlela imisebenzi ye-Open Science, ikakhulukazi idatha kanye nokwabelana ngezinsiza, eqashelwa futhi ivuzwa ngayo ekuhlolweni kocwaningo.

Ucwaningo lwakamuva olwenziwe yi-SHARC luqinisekisa ukuthi imikhuba ye-Open Science (OS) ayisaqashelwa kakhulu ekuhlolweni kocwaningo. Ukuvala leli gebe kuzodinga ukuguqulwa okuhlelekile kuzo zonke izikhungo, izinhlangano ezixhasa ngezimali, abashicileli, kanye nabenzi bezinqubomgomo. Ngaphandle kwezinguquko ezakhiweni zezikhuthazo, ukuvuleleka kuzohlala kuyisifiso kunokuba kube yinto evamile.

Naphezu kokukhula okusheshayo kwe-Open Science njengomqondo womhlaba wonke, izinhlelo zemivuzo yezemfundo zihlala zisekelwe ezilinganisweni zendabuko. I-OS ikhuthaza ukucaca, ukwabelana ngedatha, isofthiwe, neminye imiphumela yocwaningo, ukubambisana, ukuphindaphindeka okuthuthukisiwe, kanye nentuthuko yesayensi esheshayo. Kodwa naphezu kwalezi zinzuzo, ukwamukelwa kusalokhu kungalingani. Izinhlelo zokuhlola zendabuko ezibeka phambili izilinganisi njengomthelela wejenali kanye nezingcaphuno ziyaqhubeka nokubusa.

Iminikelo emibili yakamuva evela ku-Research Data Alliance (RDA) Sharing Rewards and Credit (SHARC) Interest Group - inhlolovo yamazwe ngamazwe mayelana nezikhala zokuqashelwa emisebenzini ye-OS (I-PLOS ONE, 2024) kanye nesethi yezincomo zababambiqhaza (Ijenali Yesayensi Yedatha, 2025) – kugqanyiswa isidingo sokuguqulwa kwesistimu ukuqinisekisa ukuthi izisusa zocwaningo zibonisa amanani e-OS.

Ucwaningo lwe-SHARC luqoqe izimpendulo ezivela kubahlanganyeli abangu-230 kuwo wonke amazwekazi amahlanu. Okutholakele okubalulekile kufaka phakathi:

  • Ama-90% ayejwayelene ne-Open Science (OS).
  • Ama-63% ayehileleke kakhulu ekushicilelweni kokufinyelela okuvulekile.
  • Bambalwa kakhulu abahlanganyele kweminye imikhuba ye-OS njengokubhalisa kusengaphambili noma ukubuyekezwa kontanga okuvulekile.
  • Ama-74% ayezazi izimiso ze-FAIR (Ukutholakala, Ukufinyeleleka, Ukusebenzisana, kanye Nokusetshenziswa Kabusha), kodwa ingxenye eyodwa kwezintathu kuphela ebike ukuthi ziyazisebenzisa ngenkuthalo (Ubulungisa).
  • Abangaphezu kuka-50% bathi izikhungo zabo zinezinqubomgomo ze-OS ezisemthethweni, kodwa bambalwa ababike ukuthi bathola izikhuthazo ezibonakalayo zokusekela ukuqaliswa.

Lokhu okutholakele kukhomba ukungezwani okuqhubekayo phakathi kwezibopho zomhlaba wonke ku-OS kanye namaqiniso ezinhlelo zokuhlola ucwaningo.

Lapho bebuzwa ukuthi yimiphi imisebenzi okufanele ivuzwe, abaphenduli babeke phambili ukuphathwa nokwabelana kwedatha evulekile ne-FAIR, kulandelwe ukushicilelwa kokufinyelela okuvulekile. Imikhuba efana nokwabelana kusengaphambili kanye nokubambisana ngokusebenzisa izindawo zocwaningo olubonakalayo ithole izimpendulo ezixubile kakhulu. Iningi (85%) libike ukuthi izinhlangano zabo azinazo izindlela ezisemthethweni zokuthola imivuzo. Njengoba omunye umhlanganyeli ephawulile: "Ukushicilela idatha evulekile noma isofthiwe akukabalwa ezindinganisweni zami zokukhushulwa."

Izibonelo ezinhle zagxila emazweni ambalwa - kufaka phakathi iFrance, i-United States, iNetherlands, neFinland - lapho izikhungo zinikeza khona uxhaso, imiklomelo, amabheji, noma ezinye izindlela zokuqashelwa. Kuzo zonke izifundo nezindima, ukukhetha okunamandla kwakuwukufaka izinkomba ze-OS ngqo ezinqumweni zokuqasha, ukukhushulwa, kanye nokuxhaswa ngezimali. Abaphenduli bagcizelele isidingo sokulinganisela izindlela zokulinganisa kanye nezibalo, ukuqinisekisa ukuthi iminikelo ye-OS iyaqashelwa ngaphandle kokuphindaphinda imikhawulo yezilinganiso zamanje. Ngokubambisana, okutholakele kwenza kucace isidingo sokuguqulwa kwesistimu ukuze kuvumelaniswe izisusa zocwaningo nezindinganiso kanye nemikhuba ye-OS.

Ukuze kuxazululwe lezi zikhala, i-RDA SHARC Interest Group idale izincomo zokunikeza amagama asetshenziswayo, amathuluzi okumaka, kanye nesiqondiso esisebenzayo sezikhungo, abaxhasi, kanye nabashicileli sendlela yokuvumelanisa kangcono izikhuthazo nezimiso ze-OS. Ngokufaka lokhu ezinhlakeni zokuqasha, zokukhushulwa, kanye nezokuxhashazwa, izincomo zihlose ukwakha isiko locwaningo eliqaphela njalo futhi livuza iminikelo ye-OS.

Izincomo zokuvuza imikhuba yeSayensi Evulekile

Izinhlangano ezenza ucwaningo kufanele baqaphele ngokusemthethweni iminikelo ye-OS ngokuhlanganisa idatha ye-FAIR, ikhodi, kanye neminye imiphumela ezindleleni zokuqasha, zokuhlala, kanye nokukhushulwa. Ukulandelela kufanele kuqinisekiswe ngezitatimende zokutholakala, izingcaphuno, kanye nezixhumanisi eziqhubekayo ngale kwemodeli yokushicilela yendabuko. Izinhlangano kufanele futhi zitshale imali engqalasizinda, ekuqeqeshweni, kanye nasekusekelweni kwabasebenzi, futhi zinikeze imivuzo ebonakalayo njengemiklomelo, amabheji, noma amasabatha.

Isibonelo: The Imephu Yomgwaqo ye-CNRS ye-OS ibheka kuphela imiphumela efakwe ezindaweni zokugcina ezivulekile ngesikhathi sokubuyekezwa kokusebenza, kuyilapho Uhlaka lwe-NORCAM kufaka ngokusobala imikhuba ye-OS ekuhlolweni kocwaningo kanye nokuqhubekela phambili komsebenzi.

Abaxhasi kufanele bagunyaze futhi basekele ngezimali imikhuba ye-OS - okuhlanganisa ukuphathwa kwedatha, ukwabelana, kanye nokuqeqeshwa - futhi baqaphele imiphumela eyahlukahlukene efana namasethi edatha, isofthiwe, kanye nokunyatheliswa kwangaphambili njengeminikelo yocwaningo lwekilasi eliphezulu. Kufanele futhi baqaphe ukuhambisana nezimiso ze-OS futhi babike ngokusobala imiphumela exhaswe ngemali ukuqinisekisa ukuzibophezela nokukhuthaza umkhuba omuhle kakhulu.

Isibonelo: I-ANII yase-Uruguay kufaka phakathi izabelomali ze-OS ezinikezelwe eziphakamisweni zezibonelelo. I-Aligning Science Across Parkinson's (ASAP) Inqubomgomo ye-OS idinga abanikeli ukuthi babelane ngedatha, ikhodi, amaphrothokholi, kanye nezinto ezibalulekile ezindaweni zokugcina ezivulekile kanye nokunyatheliswa kwangaphambili kanye nemibhalo yesandla evulekile.

Abashicileli kufanele basebenzise izihlonzi eziqhubekayo (isb. ama-ORCID, ama-DOI) kubabhali, amasethi edatha, isofthiwe, neminye imikhiqizo yocwaningo, futhi kufanele bagunyaze ukucashunwa okufanele kanye nokuthobela imithetho ye-FAIR ukuze kuthuthukiswe ukutholakala kanye nokusetshenziswa kabusha. Kufanele futhi basekele ukubuyekezwa okuvulekile kontanga, banikeze abahleli ithuba lokubuyekeza amasethi edatha, ikhodi, nezinto zokwakha, futhi bamukele izindinganiso zabanikeli ezifana I-CRediT ukuqaphela ngokusemthethweni izinhlobo ezahlukene zeminikelo.

Isibonelo: The Inqubomgomo ye-PLOS OS ikhuthaza ukwabelana ngezinto zobuciko zocwaningo, okuhlanganisa idatha, ikhodi, nezinto zokwakha, futhi iqapha ukuthobela imithetho ngokusebenzisa Izinkomba ze-OS. I-American Naturalist unikeza abazinikele abahleli bedatha ukuqinisekisa ukuthi amasethi edatha kanye nekhodi kuhambisana nezimiso ze-FAIR.

Abenzi bezinqubomgomo zikahulumeni kufanele ihlanganise i-OS kumasu esayensi kazwelonke, okuhlanganisa izindlela zomvuzo nokuqashelwa kusukela ekuqaleni. Kufanele futhi ikhuthaze ukwenziwa kwezindinganiso kanye nokuxhumana ukuze kusekelwe ukusebenzisana kanye nokuhlola okuqhubekayo kuzo zonke izikhungo.

Isibonelo: I-France (I-MHERI, 2021) kanye neNetherlands (UGielen nabanye, 2022) bafake izakhiwo zemivuzo ye-OS ezinqubweni zabo zesayensi zikazwelonke.

Abacwaningi ngabanye kufanele basebenzise izihlonzi eziqhubekayo njenge-ORCID kanye ne-DOIs ukuthuthukisa ukubonakala kanye nokulandeleka. Kufanele balandelele futhi basho imiphumela ye-OS, okuhlanganisa amasethi edatha, isofthiwe, nezinye izinto, kuma-CV kanye nezinhlelo zokusebenza, futhi basebenzisane nezindlela zokuqaphela ezingokomfanekiso njengezibheji noma izindima zamanxusa ukuze babonise iminikelo yabo.

Isibonelo: Abacwaningi bangathuthukisa ukubonakala komsebenzi ngokuxhumanisa imiphumela ye-OS neyabo I-ORCID amarekhodi kanye nokufaka isicelo Amabheji e-OS emisebenzini yabo.


Kumele kufundwe kwisayensi evulekile 


Intuthuko yakamuva kwisayensi evulekile 

  • Ukuguqulwa kokushicilela kwesayensi: iSimemezelo saseStockholmNgemva komhlangano kaJuni 2025 eRoyal Swedish Academy of Sciences, lesi simemezelo siyisimemo sokuhlanganisa emhlabeni wonke iqembu lohulumeni abazimisele, abaxhasi, izikhungo zemfundo ephakeme, kanye nezinhlangano zesayensi ukuze bathathe isinyathelo ngokushesha ukusiza ekubuyiseleni ukwethembana kwisayensi. 
  • Ama-preprint 'awaqali' e-Afrika. Ochwepheshe baxwayise ku-webinar yangomhlaka-12 Novemba ukuthi ama-preprints awakafiki ezingeni lokucwaninga e-Afrika, naphezu kokuthi anamandla okusheshisa ukufinyelela okuvulekile kanye nokubambisana. 
  • Abasunguli abasebasha baveza ukuzibophezela kwisayensi evulekileIngxoxo yamazwe ngamazwe enesihloko esithi “Ukuxhumanisa Umhlaba: Amandla Entsha Esayensini Evulekile” yahlangana eBeijing ngoNovemba ukuze kuxoxwe ngamathuba nezinselele zokubambisana kwesayensi yamazwe ngamazwe phakathi kwesimo esishintshayo sesayensi evulekile kanye nomncintiswano wezobuchwepheshe womhlaba wonke. 
  • Umkhakha wamanyuvesi ase-UK ufinyelela izivumelwano nabashicileli abane abakhuluAmanyuvesi ase-UK afinyelele izivumelwano ezintsha zokushicilela zesikhashana no-Elsevier, uSpringer Nature, uTaylor & Francis kanye noWiley ezihlose ukuthuthukisa ukufinyelela okuvulekile, okuhlanganisa nokuhlolwa kokususa izindleko zokucubungula izihloko, yize ukukhathazeka ngokukwazi ukuzikhokhela kusho ukuthi ezinye izikhungo zingase zikhethe ukungakhokhi. 

Vula imicimbi yeSayensi namathuba 


Isithombe ngu Leif Christoph Gottwald on Unsplash

Disclaimer
Ulwazi, imibono nezincomo ezivezwa kumabhulogi ethu ezivakashi ezabantu ngabanye, futhi azibonisi izindinganiso nezinkolelo zoMkhandlu Wesayensi Wamazwe Ngamazwe.

Hlala unolwazi lwakamuva ngezincwadi zethu zezindaba