bhalisela

Ingabe sakha ingqalasizinda yolwazi lomhlaba wonke yezwe esinalo noma yezwe esizama ukulidala?

Ukuxazulula izinkinga zokuphathwa kwedatha kanye nokuqina kudinga ukuxazulula ukusebenzisana kwedatha, ukubambisana kwengqalasizinda kanye nokuhambisana kokubusa.

Ngo-Mashi 2026, UHilary Hanahoe, uNobhala Jikelele we I-Research Data Alliance (RDA) kanye ne-CEO ye-RDA Foundation, bamenyiwe ukuzokhuluma e- I-AGU Ukuhlanganiswa Kokuqina Kwedatha Yomhlaba Wonke, Isayensi Yesikhala Nezemvelo, ebanjelwe eBerlin, eJalimane. Okulandelayo umbhalo wenkulumo yakhe, owashicilelwa njengomnikelo engxoxweni ebanzi mayelana nekusasa lengqalasizinda yolwazi lomhlaba wonke kanye nokuvela kwezinhlelo zesayensi.


Ingabe sakha ingqalasizinda yolwazi lomhlaba wonke yezwe esinalo, noma yezwe esizama ukulidala?

Ngoba njengamanje, ngo-2026, sisesigabeni sokushintshashintsha. Hhayi ngomqondo okhululekile nosetshenziswa ngokweqile walelo gama, kodwa ngomqondo oqondile wokuthi izinqumo ezizokwenziwa eminyakeni embalwa ezayo zizonquma ukwakheka kwengqalasizinda yethu yolwazi lomhlaba wonke yeminyaka engamashumi amabili ezayo, engamashumi amahlanu ezayo, ngisho nekhulu elizayo.

Ubufakazi buyanqwabelana. Izehlakalo zesimo sezulu esibi kakhulu, ukuwa kwezinhlobonhlobo zezinto eziphilayo, ukushintshashintsha kwamakhemikhali olwandle, ukushintsha kwesistimu yomhlaba. Izimpawu ziza ngokushesha kakhulu kunamandla ethu okuzichaza.

Cabanga ngakho njengokuzama ukufunda incwadi ngenkathi othile edabula amakhasi. Ososayensi abafunda ngokushisa kwamakhorali e-Indo-Pacific, ososayensi bamanzi balandelela indawo yokuphuma kweqhwa eHindu Kush, ososayensi bezemvelo bamamephu yokugawulwa kwamahlathi eCongo Basin. Bakhiqiza ubufakazi obungenakuguqulwa. Kodwa okuningi kwakho kukhona ngezindlela ezingakwazi ukukhuluma zodwa, kumaseva ancike emjikelezweni olandelayo wesibonelelo, ezikhungweni ezingakacelwa ukuba zizicabange njengabagcini befa elabiwe. Asigcini nje ngokulahlekelwa idatha. Sisengozini yokulahlekelwa ikhono lokubuza - nokuphendula - imibuzo izizukulwane ezizayo ezizoyidinga kakhulu futhi zifune iphendulwe.

Kodwa-ke idatha esiyidingayo ukuze siqonde lezo zimpawu — idatha yomhlaba neyendawo ezungezile eqoqwe ngezindleko ezinkulu, ngokuvamile ezimweni ezikude nezingenakufakwa esikhundleni — iqhekekile, ithuthelwe ngaphandle, futhi ezimweni eziningi isengozini yokulahleka ngokuphelele.

Ngesikhathi esifanayo, imiphakathi emhlabeni wonke — abantu bomdabu, abacwaningi emazweni anengeniso ephansi nephakathi, izikhungo ezisebenza ngaphesheya kwemingcele yokuqondisa kanye neyezwe — ziqinisekisa, ngokufanele, ukuthi ukuphathwa kwedatha kumele kubonise amaqiniso abo, amalungelo abo, kanye nezinhlelo zabo zolwazi. Lokhu akuyona inkinga. Kuyilungiselelo elidingekayo. Futhi kuyithuba elihle uma sizimisele ukwakha ingqalasizinda ehlanganisa wonke umuntu ngempela.

Ngakho-ke lesi yisikhathi esikuso. Iphuzu lokushintshashintsha, ngazo zonke izindlela.

UBrewster Kahle, iqhawe lokulondolozwa kwedijithali owasungula i-Internet Archive, uphikise ngokuthi ukufinyelela wonke ulwazi kungenzeka futhi kuyadingeka. Ngikholwa ukuthi uqinisile. Kodwa ukufinyelela wonke ulwazi kuncike esimweni sangaphambilini: ulwazi kumele luhlale lukhona. Futhi kumele lube khona ngesimo umuntu, noma kuphi, kunoma yisiphi isimo, angasithola, asichaze, futhi asisebenzise.

Njengamanje, sinenkinga yesakhiwo. Naphezu kwayo yonke imizamo yethu, izinhlelo zokuphathwa kwedatha aziklanywa njalo ngalokhu engqondweni. Imizamo yamazwe ngamazwe iyanda - ngokuzibophezela kwangempela kanye nobuchwepheshe bangempela - kodwa abakakhulumisani ngezindlela okudingeka bakhulume ngazo. Imiphakathi isebenza ngokuzimela kwedatha yomdabu ngezindlela eziningi. Imizamo efana ne-WorldFAIR kanye ne-WorldFAIR+ yakha izinhlaka zokuxhumana kwesizinda esihlukene (esaziwa nangokuthi i-CDIF). Ingqalasizinda yesifunda iyavuthwa. Kodwa-ke izicubu ezixhumeneyo azisekho.

Isazi sefilosofi sesayensi uSabina Leonelli siphawulile ukuthi idatha ayizikhulumeli. Idinga umongo, ukuhlelwa kabusha, kanye nokuqhubeka ukuze ihlale inencazelo. Isethi yedatha engenabo ubuholi akuyona ulwazi - ingumsindo ogqokwe izingubo zobufakazi. Futhi umsindo, ngezinga elikhulu, ungadukisa ngamandla njengokuthula.

Ukuqina kwedatha akuyona inkinga yokugcina idatha. Akuyona inkinga yobuchwepheshe, ekuqaleni. Kuyinkinga yokuxhumanisa futhi izinkinga zokuxhumanisa, emhlabeni wonke, zidinga izinto ezintathu ukuze zixazululwe ngasikhathi sinye.

Cabanga ngegridi kagesi. Asikho isiteshi sikagesi esisodwa esingagcina izwekazi likhanya. Okwenza igridi isebenze akuwona amandla okukhiqiza nganoma yisiphi isikhathi: ukuxhumana. Amazinga ezivumela ukuhlanganiswa kwamanje okuvela emithonjeni ehlukene. ukubusa izivumelwano ezinquma ukuthi ubani ophethe umthwalo wemfanelo uma okuthile kwehluleka. ukuzibophezela ukugcina izibani zikhanya, kungakhathaliseki ukuthi ubani ongumnikazi wasiphi isiteshi.

Ingqalasizinda yedatha yocwaningo ayihlukile. Futhi njengoba kunjalo ngegridi, imodi yokuhluleka eyingozi kakhulu akuyona ukuwohloka okukhulu. Kuwukuwohloka okuhamba kancane, okuthule. Idatha engaba yinto engafinyeleleki, amazinga ahlukene, imiphakathi eyeka ukusebenzisana ngoba izindleko zokuhlanganisa ziphezulu kakhulu. Ukuqina akusona isici osifaka ekugcineni. Kuyimpahla yesistimu yonke, noma akuyona into engelutho.

Izinto ezintathu okumele sizixazulule ngasikhathi sinye yilezi:

Okokuqala: ukusebenzisana kwedatha — amazinga nezinhlaka ezivamile ezivumela idatha evela emithonjeni ehlukene, emikhakheni, kanye nezinhlelo ukuthi iqondwe futhi isetshenziswe ndawonye. Ngaphandle kwalokhu, sakha ama-silo ayinkimbinkimbi kakhulu.

Okwesibili: ukubambisana kwengqalasizinda — ukuzimisela kwezikhungo, amapulatifomu, imiphakathi kanye nezinhlelo zikazwelonke zokusebenza njengezingxenye zenhlangano evamile kunokuba njengabancintisani. Impendulo akuyona enye ipulatifomu entsha. Umsebenzi onzima, ongemuhle wokuxhumanisa lokho osekukhona kakade.

Futhi okwesithathu: ukuhambisana kokubusa — izinhlaka ezingamukela ubukhosi bedatha yomdabu, imibono ye-LMIC, ubunzima besizinda esihlanganisa yonke indawo, kanye nezindinganiso zomphakathi ezishintshayo, ngaphandle kokuzinciphisa zibe imodeli eyodwa eklanywe kwenye indawo.

Lezi ezintathu azilandelani. Zisebenza ngesikhathi esisodwa. Donsa noma yimuphi umucu ngaphandle kwezinye futhi uhlelo ngeke lubambe.

Izindaba ezinhle ukuthi ingqalasizinda ikhona. Imiphakathi yokusebenza ikhona. Izinhlaka - izimiso ze-FAIR, izimiso ze-CARE, izimiso ze-TRUST, i-Global Open Research Commons, i-CDIF, iziqondiso zokuphathwa kwedatha yomdabu, nezinye eziningi ngaphandle kwalokho - lezi azizona izinto ezicatshangelwayo. Zibukhoma, futhi zilungele ukuxhunyaniswa.

Lokho lesi sikhathi esikucelayo kithi akukhona ukusungula izinto. Kuwukuvumelanisa izinto. Akuyona into entsha ekhazimulayo - kodwa isenzo esihlosiwe nesinobuqhinga sokuvumelanisa lokho esikwakhile, ukuthola uhlelo lolimi olufana phakathi kwezinhlelo, nokwenza ukuzibophezela okuhlanganyelwe ekuxhumaneni komhlaba wonke okungaxhomekile kunoma yimuphi umxhasi oyedwa, noma yisiphi isikhungo esisodwa, noma yisiphi isikhathi sezepolitiki esisodwa ukuze sisinde.

Kukhona into efanele ngokuba nale ngxoxo eBerlin. Leli yidolobha elaziyo ukuthi kwenzekani lapho kwakhiwa izindonga phakathi kwabantu, phakathi kwemiphakathi, phakathi kwezinhlelo zolwazi kanye nokubusa. Futhi liyazi ukuthi yini engenzeka lapho lezo zindonga ziwa. Hhayi nje impumuzo, kodwa nokwembulwa. Ukutholwa okungazelelwe kokuthi lokho okwakungakolunye uhlangothi kwakungelona usongo, kodwa kwakuyinsiza. Akuyona isithiyo, kodwa ngumhlanganyeli.

Izindonga esikhuluma ngazo namuhla azibonakali kangako. Ziyizindonga zezindinganiso ezingahambisani, zokuxhaswa ngemali okuzimele, zezinhlaka zokubusa ezingakaze zenzelwe ukukhuluma zodwa. Kodwa zingokoqobo ngokufanayo. Futhi zifanele ukudilizwa.

Eminyakeni eyisishiyagalombili eyedlule, cishe kuze kube yilolu suku, kulo muzi ofanayo, ngavula umhlangano womphakathi womhlaba wonke we-Research Data Alliance futhi ngafanisa umphakathi nabaculi - abantu abanamakhono amangalisayo, ulwazi kanye nokuhlangenwe nakho. Abantu abathi uma bedlala bodwa kube yisipho. Kodwa bahlanganise ndawonye eqenjini, eqenjini le-orchestra, bese uba nomculo omuhle kakhulu nonamandla emhlabeni.

Njengabo, ngamunye wenu lapha kuleli gumbi, ku-inthanethi, noma ngisho nalabo abangakwazi ukuya kuleli sonto, ngamunye wenu ungumculi wangempela ngokwenu. Nonke nizenzele umculo wenu, nadlala amakhonsathi enu, futhi manje nilapha ukuze nibe yingxenye ye-orchestra entsha - ubumbano lwabazimisele. I-Data Resilience Orchestra

Ulapha ngoba uhola izinhlangano, ubumba inqubomgomo, uqondisa ukutshalwa kwezimali, wakha futhi unakekela ingqalasizinda, uphatha izindawo zokugcina izinto, noma usebenza njengososayensi bedatha nochwepheshe bedatha. Umphakathi wezobuchwepheshe wenza ingxenye yawo - amaqembu asebenzayo, amazinga, nezinhlaka. Esikudingayo ngokushesha intando yezepolitiki neyezikhungo kanye nomfutho wokwenza okuthile ngezinga elikhulu.

Ngakho-ke, engqondweni yami, sidinga izinto ezintathu:

Okokuqala: ukuzibophezela okuhlanganyelwe kokusebenzisa izinhlelo ezikhona kunokuziphinda kabili. Ukuhlanganisa kuyinto enzima kakhulu ukuyixhasa, futhi ebaluleke kakhulu. Uma siphinda kabili umzamo, asigcini nje ngokuchitha izinsiza. Sithumela isignali esizukulwaneni esilandelayo sososayensi bedatha kanye nabakhi bengqalasizinda ukuthi lo mphakathi awukwazi ukuzikhipha ngendlela yawo. Singenza kangcono.

Okwesibili: ukuqaphela ukuthi ukuhambisana kokubusa kubaluleke njengokubambisana kwezobuchwepheshe. Ubukhosi bedatha kuzo zonke izinhlobo zayo abuyona isithiyo engqalasizinda yomhlaba wonke. Kuyisimo sokuba semthethweni kwayo. Ingqalasizinda engabandakanyi imiphakathi ethi inolwazi lwayo akuyona ingqalasizinda noma into evamile. Kuyiqoqo. Umehluko ubaluleke kakhulu.

Okwesithathu: ingxoxo eqotho mayelana nokusimama. Akuwona wonke amasu azosinda. Akuwona wonke amapulatifomu okufanele aphile. Umbuzo uwukuthi yiziphi izinto eziyisisekelo kangangokuthi zidinga ukutshalwa kwezimali kwesikhathi eside, okuzinzile, nokuhlelekile? Siqinisekisa kanjani ukuthi lokho kutshalwa kwezimali akupheli ngomjikelezo wesabelomali olandelayo?

I-Internet Archive isihlale iminyaka engamashumi amathathu ngenhlanganisela yombono, inkani, kanye nokwenqaba ukuphatha ukulondolozwa kwesikhathi eside njengenkinga yomunye umuntu. Sidinga inkani efanayo, ngezinga lezikhungo, futhi isekelwe yintando yezepolitiki ehlelekile.

Iphuzu lokushintshashintsha manje.

Umphakathi wocwaningo usukulungele. Ingqalasizinda isilungile. Umbuzo - okuwukuphela kombuzo osele - ukuthi ngabe izikhungo nabaholi emakamelweni anjengaleli bakulungele yini ukwenza okuthile ngenhloso efunwa yilesi sikhathi.

Ngakho-ke ngiyakubuza futhi: Ingabe sakha ingqalasizinda yolwazi lomhlaba wonke yezwe esinalo, noma yezwe esizama ukulidala?


Isithombe ngu Research Data Alliance

Disclaimer
Ulwazi, imibono kanye nezincomo ezivezwe kumabhulogi ethu ezivakashi yizo ezabantu abafaka isandla ngabanye futhi azibonisi ngempela izindinganiso nezinkolelo ze-International Science Council.

Hlala unolwazi lwakamuva ngezincwadi zethu zezindaba